247 triệu người Trung Quốc bỏ "bát cơm sắt": Sự thật về nền kinh tế gig

Làn sóng lao động tự do tại Trung Quốc đang bùng nổ khi 247 triệu người rời bỏ “bát cơm sắt” để tìm kiếm sự linh hoạt trong nền kinh tế gig đầy biến động.

Tại một bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu (25 tuổi) đang tất bật hỗ trợ bệnh nhân qua các hành lang chật chội. Dù sở hữu bằng cử nhân điều dưỡng, cô không làm việc trong biên chế y tế mà là một “hộ tống y tế” chuyên nghiệp. Công việc của cô là lo liệu mọi thủ tục từ đăng ký đến xét nghiệm cho người bệnh thông qua các nền tảng số.

Với thu nhập dao động từ 6.000 đến 8.000 nhân dân tệ mỗi tháng, Zhao chấp nhận sự bất định để đổi lấy quyền tự chủ thời gian, thay vì bị gò bó bởi những quy tắc hành chính cứng nhắc. Câu chuyện của cô là minh chứng điển hình cho xu hướng tái định nghĩa sự nghiệp của hàng triệu người trẻ hiện nay.

Sự thoái trào của “bát cơm sắt” và cú xoay trục lịch sử

Dữ liệu tính đến quý III/2025 cho thấy một con số gây sốc: khoảng 247 triệu người đang làm việc theo mô hình linh hoạt, chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động. So với mốc 200 triệu người vào năm 2021, sự gia tăng này phản ánh một cuộc chuyển dịch tư duy nghề nghiệp sâu sắc. Nhóm thanh niên dưới 24 tuổi hiện chiếm hơn một nửa lực lượng lao động trên các nền tảng số.

Trong nhiều thập kỷ, khái niệm “bát cơm sắt” – những công việc biên chế ổn định tại nhà nước hoặc tập đoàn lớn – luôn là đích đến của mọi lao động. Tuy nhiên, mô hình này đang rạn nứt trước hai áp lực lớn: sự cạnh tranh khốc liệt từ lượng sinh viên tốt nghiệp kỷ lục và sự kiệt quệ tinh thần do văn hóa làm việc “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần).

Nền kinh tế gig hiện nay đang phân hóa thành hai thái cực rõ rệt:

• Lao động hiện diện vật lý: Tài xế công nghệ, giao hàng, hộ tống y tế hoặc các dịch vụ hỗ trợ trực tiếp.
• Lao động số (Digital Nomads): Sáng tạo nội dung, livestream, lập trình viên hoặc thiết kế từ xa.

Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, là ví dụ về nhóm lao động chất lượng cao. Sau khi rời bỏ một gã khổng lồ Internet, anh chuyển sang phát triển các sản phẩm AI từ xa với thu nhập lên tới 400.000-500.000 nhân dân tệ mỗi năm. Với anh, công việc giờ đây là một phần của lối sống thay vì là một sự ràng buộc cố định.

Mặt tối của nền kinh tế “làm mọi thứ” và lưới an sinh mong manh

Tuy nhiên, không phải ai cũng chạm tới mức thu nhập mơ ước. Khi tăng trưởng kinh tế vĩ mô chậm lại, nền kinh tế gig đôi khi không phải là lựa chọn của đam mê, mà là lối thoát duy nhất để sinh tồn. Trên các nền tảng như Xianyu của Alibaba, một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành, nơi người trẻ rao bán đủ mọi dịch vụ từ dắt chó đi dạo, đổ rác đến cả những dịch vụ như “trò chuyện đêm khuya”.

Thậm chí, cả những ngành nghề danh giá cũng đang bị cuốn vào vòng xoáy này. Theo South China Morning Post, thu nhập của giới y bác sĩ có thời điểm sụt giảm từ 30-40%, buộc nhiều người phải làm thêm nghề giao đồ ăn sau giờ trực để trang trải chi phí sinh hoạt và nợ thế chấp nhà.

Thực tế khắc nghiệt hơn nhiều so với vẻ ngoài hào nhoáng của sự tự do: Khảo sát năm 2025 cho thấy gần 80% lao động nền tảng kiếm được chưa tới 2.000 nhân dân tệ/tháng. Họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong khi tiền công liên tục bị ép xuống mức tối thiểu. Điều này biến kinh tế gig thành một “lưới an sinh bất đắc dĩ” hơn là một cơ hội phát triển.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực tái thiết lập trật tự từ Bắc Kinh

Rủi ro lớn nhất của lao động tự do chính là sự thiếu hụt các chế độ an sinh: không hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu. Li Shuai, một nhà sản xuất video độc lập, chia sẻ rằng anh phải tự trích 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng để đóng các loại bảo hiểm tự nguyện nhằm giảm thiểu rủi ro từ “vùng xám pháp lý” này.

Trước thực trạng đó, chính quyền Trung Quốc đã có những động thái can thiệp quyết liệt. Một kế hoạch gồm 12 điểm được công bố vào ngày ²⁷⁄₄ nhằm bảo vệ quyền lợi cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Trọng tâm của kế hoạch bao gồm:

• Yêu cầu các nền tảng công nghệ đảm bảo mức lương công bằng.
• Tăng tính minh bạch của thuật toán phân bổ công việc, tránh việc “hộp đen” thao túng thu nhập.
• Gỡ bỏ các rào cản hành chính giữa hộ khẩu và quyền lợi bảo hiểm y tế, lương hưu.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Sự trỗi dậy của kinh tế gig cho thấy một thực tế mới: việc làm ổn định đang trở thành thứ xa xỉ. Đối với nhiều người, lựa chọn làm tự do không còn là câu chuyện về phong cách sống, mà là cuộc chiến để tìm kiếm cơ hội việc làm trong một thị trường đang biến dạng. Làn sóng này sẽ còn tiếp diễn chừng nào cấu trúc việc làm truyền thống chưa thể thích nghi với thực tế kinh tế mới.

Bạn nghĩ sao về xu hướng này? Liệu sự tự do về thời gian có xứng đáng với những rủi ro về an sinh xã hội mà lao động tự do phải đối mặt? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận bên dưới.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” tại Trung Quốc lại tăng mạnh?Do áp lực cạnh tranh việc làm truyền thống quá lớn, sự mệt mỏi với văn hóa làm việc 996 và nhu cầu tìm kiếm sự chủ động về thời gian của giới trẻ.

Rủi ro lớn nhất đối với người lao động trong nền kinh tế gig là gì?Đó là sự thiếu hụt các chế độ an sinh xã hội cơ bản như hợp đồng lao động chính thức, bảo hiểm y tế, lương hưu và trợ cấp thất nghiệp.

Chính phủ Trung Quốc đang làm gì để bảo vệ lao động tự do?Chính phủ đã công bố kế hoạch 12 điểm nhằm bảo vệ quyền lợi lao động, yêu cầu minh bạch thuật toán của các nền tảng và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu đối với bảo hiểm.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” tại Trung Quốc lại tăng mạnh?

Do áp lực cạnh tranh việc làm truyền thống quá lớn, sự mệt mỏi với văn hóa làm việc 996 và nhu cầu tìm kiếm sự chủ động về thời gian của giới trẻ.

Rủi ro lớn nhất đối với người lao động trong nền kinh tế gig là gì?

Đó là sự thiếu hụt các chế độ an sinh xã hội cơ bản như hợp đồng lao động chính thức, bảo hiểm y tế, lương hưu và trợ cấp thất nghiệp.

Chính phủ Trung Quốc đang làm gì để bảo vệ lao động tự do?

Chính phủ đã công bố kế hoạch 12 điểm nhằm bảo vệ quyền lợi lao động, yêu cầu minh bạch thuật toán của các nền tảng và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu đối với bảo hiểm.